Thông tin được nêu tại hội thảo "nộp tiền khắc phục hậu quả án kinh tế, hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng" do báo Nông thôn ngày nay tổ chức, sáng 30/10.
Trong bối cảnh Quốc hội vừa thông qua Nghị quyết 37 về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan kinh tế nhà nước, tư nhân..., các đại biểu có nhiều ý kiến đề xuất hoàn thiện thể chế để thu hồi triệt để tài sản và nâng cao hiệu quả khắc phục hậu quả trong các vụ án kinh tế.
Nghị quyết 37 nêu tổ chức, cá nhân có thể không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đủ các điều kiện. Ví dụ không tham nhũng; hành động vì lợi ích chung, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm hoặc có động cơ vụ lợi; không gây thất thoát lãng phí tài sản; hoặc nếu có thất thoát, lãng phí thì phải khắc phục toàn bộ thiệt hại.
Nghị quyết cho phép một số trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự - nghĩa là không bị coi là tội phạm. Điển hình như người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng đã tuân thủ đúng quy trình và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa.
Nghị quyết 37 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong 3 năm.
PGS.TS, đại tá Đỗ Cảnh Thìn, Viện phó An ninh phi truyền thống thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, đánh giá việc khuyến khích người vi phạm trong các vụ án kinh tế chủ động nộp lại tiền "là nhân văn, chứ không phải dung túng". Nhưng ông thấy cần phải phân biệt rõ khoan hồng với tha bổng, miễn trách nhiệm hình sự với miễn chấp hành hình phạt.
Người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm về sai phạm của mình. Nếu người cố ý làm sai rồi dùng tiền để tìm cách giảm nhẹ trách nhiệm thì không thể đánh đồng với người thành khẩn, tự giác khắc phục thiệt hại.
Theo ông, áp dụng chính sách phải thận trọng để tránh tạo ra nhận thức sai lệch "cứ có tiền khắc phục là được miễn trách nhiệm hình sự".
Đại tá Đỗ Cảnh Thìn tại hội thảo. Ảnh: Linh Đan
Nhiều cán bộ nhà nước có tâm lý "không làm thì không sai"
Theo đại biểu quốc hội Phạm Văn Hòa (Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội), Nghị quyết 37 ban hành nhằm khuyến khích cán bộ, công viên chức và cả doanh nghiệp mạnh dạn thực hiện nhiệm vụ, đầu tư sản xuất, kinh doanh vì lợi ích chung. Chính sách cũng khắc phục được tình trạng nhiều cán bộ có năng lực, trình độ cao bị vướng lao lý trong thời gian qua vì thực thi nhiệm vụ.
"Trước kia, người đi tù phần nhiều học thức kém. Nhưng gần đây, người vướng lao lý có cả phó giáo sư, tiến sĩ, học hàm, học vị cao. Bởi thế nếu có chính sách áp dụng theo Nghị quyết 37 thì rất có thể thầy thuốc giỏi sẽ có cơ hội được tiếp tục ở ngoài xã hội để chữa bệnh cứu người", ông Hòa nêu quan điểm.
Theo ông, "làm sẽ sai, không làm thì không sai" là tâm lý chung của nhiều cán bộ nhà nước hiện nay. Nghị quyết 37 sẽ "xóa bỏ" rào cản này và chỉ cần cán bộ làm quyết liệt, công tâm, vì lợi ích chung, không tham nhũng, không vụ lợi cá nhân.
Ngược lại, ông cũng cho rằng không nên lạm dụng chính sách để "luật hóa" các sai phạm. Nếu lạm dụng, nhiều người sẽ có tư tưởng "hy sinh đời bố, củng cố đời con". Tâm lý "mặc kệ" cũng có thể xuất hiện khi nhiều người làm liều để kiếm tiền cho các đời sau ăn tiêu.
Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa tại hội thảo. Ảnh: Linh Đan
Đề xuất tỷ lệ khắc phục cụ thể khi muốn được giảm nhẹ mức án
Trước thắc mắc "khắc phục hậu quả bao nhiêu thì được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự", luật sư Trần Tuấn Anh cho hay, quy định pháp luật chưa có chế tài cụ thể.
Hiện chỉ có quy định nộp lại 3/4 với tội Tham ô tài sản và Nhận hối lộ để được chuyển từ án tử hình xuống tù chung thân, nhưng cũng không còn phù hợp sau khi hai tội danh trên đã được bỏ hình phạt tử hình.
Trong khi đó, việc xác định mức tiền mỗi bị can phải nộp để được ghi nhận tình tiết tự nguyện khắc phục hậu quả theo khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự lại rất phức tạp. Đặc biệt trong các vụ án có nhiều đồng phạm với vai trò và điều kiện kinh tế khác nhau.
Luật sư Tuấn Anh ví dụ, một doanh nghiệp trốn thuế một tỷ đồng, trong đó giám đốc và kế toán trưởng đã nộp lại toàn bộ số tiền này để khắc phục hậu quả. Lúc này, những kế toán viên bị xác định là đồng phạm giúp sức phải nộp thêm bao nhiêu để được xem xét tình tiết giảm nhẹ.
Từ bất cập này, luật sư đề xuất cần nghiên cứu và luật hóa quy định tỷ lệ khắc phục hậu quả với các tội phạm kinh tế. Chẳng hạn, người phạm tội nộp từ 50% thiệt hại trở lên và có thêm tình tiết thành khẩn khai báo sẽ được áp dụng hình phạt dưới mức thấp nhất khung.
Phạm Dự
