Một người chứng kiến cảnh người khác bị đánh có nhất thiết phải can thiệp? Nếu không đủ sức ngăn kẻ tấn công, họ có ít nhất phải gọi cảnh sát, gọi cấp cứu hay tìm người giúp đỡ? Và nếu họ chỉ đứng nhìn, sự im lặng ấy có bị coi là một tội?
Câu trả lời không giống nhau trong các hệ thống pháp luật. Pháp coi cứu người trong khả năng là nghĩa vụ, còn Mỹ cho rằng đó là lựa chọn của đạo đức.
Mỹ: Vô cảm không là tội
Vụ án Pope v. State (1979) là một trong những án lệ quan trọng tại bang Maryland về đạo đức và nghĩa vụ pháp lý của một người khi chứng kiến hành vi phạm tội.
Sự việc bắt nguồn từ việc bị cáo Joyce Lillian Pope cho người bạn Melissa và con trai 3 tháng tuổi ở nhờ, sau khi nhận thấy người mẹ có dấu hiệu bất ổn về tâm thần.
Trong một cơn loạn thần vào tháng 4/1976, Melissa liên tục đấm, đá vào vùng bụng, ngực của đứa trẻ.
Pope trực tiếp chứng kiến toàn bộ quá trình bạo hành ngay tại phòng khách nhưng không hề can thiệp để ngăn cản người mẹ hay tìm kiếm sự hỗ trợ y tế kịp thời khiến bé tử vong.
Tại tòa sơ thẩm, Pope bị kết án về tội ngược đãi trẻ em với tư cách là người có trách nhiệm giám sát tạm thời và tội che giấu tội phạm, do biết về hành vi giết người mà không báo cáo.
Tòa Phúc thẩm Maryland sau đó đã đảo ngược hoàn toàn các bản án này
Đối với tội ngược đãi trẻ em, tòa đánh giá bị cáo không thuộc nhóm đối tượng có nghĩa vụ pháp lý phải chịu trách nhiệm. Theo đó, trách nhiệm giám sát chỉ phát sinh dựa trên sự đồng thuận chuyển giao quyền từ cha mẹ sang bên thứ ba. Mẹ ruột của nạn nhân luôn hiện diện và không từ bỏ quyền quản lý con mình, không trao quyền giám sát cho bị cáo.
Theo thông luật tại Maryland, một cá nhân không có nghĩa vụ pháp lý phải chăm sóc hay bảo vệ một người lạ, dù là trẻ em, trừ khi có mối quan hệ đặc biệt được luật pháp quy định.
Về tội che giấu tội phạm, Tòa khẳng định tội danh này chủ yếu bị cáo buộc dựa trên việc im lặng trước tội ác, đã trở nên lỗi thời và không còn tương thích với hệ thống pháp luật hiện đại.
Tòa nhấn mạnh việc áp đặt trách nhiệm hình sự lên một công dân chỉ vì họ không báo cáo tội phạm là "quá khắc nghiệt đối với con người".
Mặc dù hành vi của bị cáo có thể gây ra sự phẫn nộ về mặt đạo đức, tòa khẳng định không thể trừng phạt một người như một tội phạm chỉ vì họ không hoàn thành một nghĩa vụ đạo đức mà pháp luật không bắt buộc.
Cuối cùng, tòa tuyên trắng án cho Joyce Pope với tất cả các cáo buộc.
Trong khi đó, người mẹ ruột của nạn nhân cũng được tuyên vô tội do mất khả năng nhận thức về hành vi tại thời điểm gây án
Pháp: Thấy tội ác không can ngăn là tội
Hơn 16 năm sau vụ việc này, một vụ án tương tự xảy ra tại Pháp nhưng phán quyết khác hẳn.
Theo bản án, rạng sáng 5/8/1999, Hocine cùng nhóm thanh niên bạn mình phát hiện một chiếc xe minibus và nhận diện được người lái xe hôm trước có mâu thuẫn với nhóm.
Tại đây, cuộc tranh cãi nhanh chóng biến thành ẩu đả. Hocine thừa nhận trong các cuộc thẩm vấn rằng đã chứng kiến cảnh nạn nhân bị 5-8 người vây đánh, đấm và đá liên tục ngay cả khi đã nằm bất động trên mặt đất trong khoảng 60 giây.
Dù trực tiếp nhìn thấy sự việc, Hocine không làm gì để ngăn chặn hay gọi điện báo lực lượng cứu hộ, mà rời hiện trường cùng nhóm hung thủ. Nạn nhân sau đó đã chết.
Hocine bị truy tố 2 tội danh: Cố ý không ngăn chặn một tội ác và Không trợ giúp người gặp nguy hiểm, bị Tòa án Lyon tuyên 3 năm án treo.
Anh ta kháng cáo, lập luận rằng bản thân không cố ý bỏ mặc nạn nhân và cũng đang chấn thương từ cuộc mâu thuẫn hôm trước, nên không đủ khả năng can thiệp.
Tòa phúc thẩm bác kháng cáo, giữ nguyên án sơ thẩm.
HĐXX phân tích các yếu tố cấu thành tội danh theo luật Pháp: hành vi phạm tội đang diễn ra, bị cáo có khả năng ngăn chặn bằng hành động tức thời, việc can thiệp không gây rủi ro cho bản thân hoặc bên thứ ba.
Tòa nhận định bị cáo hoàn toàn có thể can thiệp trực tiếp bằng cách ngăn cản những kẻ tấn công hoặc can thiệp gián tiếp bằng cách hô hoán để thu hút sự chú ý của người qua đường và lực lượng chức năng.
Pháp luật nước này không yêu cầu hành động can thiệp phải mang lại hiệu quả tuyệt đối (như cứu sống nạn nhân), mà chỉ yêu cầu cá nhân, trong vụ án này là Hocine, phải thực hiện nỗ lực trợ giúp trong phạm vi khả năng của mình.
Tòa cũng bác lý do bị cáo bị thương vì thực tế anh ta vẫn có đủ sức khỏe để đi lại và tham gia vào cuộc rượt đuổi nạn nhân vào đêm xảy ra sự việc.
Đạo đức hay nghĩa vụ?
Như vậy Pháp coi nghĩa vụ hỗ trợ và ngăn chặn tội ác được luật hóa thành một trách nhiệm chung cho mọi công dân. Phán quyết của Tòa án Pháp năm 2015 trong vụ án của Hocine nhấn mạnh "chỉ cần có sự hiện diện tại hiện trường, có nhận thức về hành vi phạm tội đang diễn ra và có khả năng can thiệp mà không gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác, cá nhân buộc phải hành động".
Ngược lại, thông luật tại Maryland, Mỹ lại duy trì nguyên tắc: Một người không có nghĩa vụ pháp lý phải chăm sóc hoặc đảm bảo sự an toàn của một người lạ, dù đó là trẻ em, nếu không có ràng buộc pháp lý gì với người đó.
Quan điểm này bảo vệ quyền riêng tư và quyền tự do không bị cưỡng ép phải hành động. Tòa phúc thẩm Maryland lo ngại nếu nghĩa vụ đạo đức bị biến thành nghĩa vụ pháp lý, người dân có thể bị truy tố bất công.
Hải Thư (Theo LegiFrance, Law Justia)
