Năm 2018, TianYou từng là một trong những streamer nổi tiếng nhất Trung Quốc với hơn 40 triệu người theo dõi trên nền tảng Kuaishou. TianYou xây dựng hình ảnh một người trẻ xuất thân bình dân, nói chuyện kiểu "dân xã hội", thường xuất hiện với phong cách mạnh mẽ, hát và đọc thoại trên nền nhạc điện tử.
Cùng thời gian đó, Paipaiqi trở thành một nhân vật nổi bật khác của văn hóa livestream trên Kuaishou, gắn với kiểu nhảy điện tử đường phố đặc trưng, thu hút hơn 30 triệu người hâm mộ.
Paipaiqi (giữa) nổi tiếng nhờ những điệu nhảy đường phố. Ảnh: Sohu
Những nhân vật này không chỉ hấp dẫn người xem bằng nội dung giải trí mà còn xây dựng hình ảnh "giang hồ" trên mạng với thứ bậc huynh đệ, kết nghĩa, bái sư, thu nhận đệ tử và lập cộng đồng người theo dõi trung thành. Họ luôn thể hiện phong cách có phần nổi loạn, phô trương và đậm chất giang hồ đường phố với kiểu đầu nấm, mặc quần bó, đi giày lười, hình xăm kín tay.
Nhà nghiên cứu Lữ Bằng thuộc Viện Khoa học Xã hội Thượng Hải cho rằng hiện tượng "giang hồ mạng" phản ánh quá trình một số biểu tượng của văn hóa giang hồ được đưa lên môi trường livestream và biến thành hình thức trình diễn để thu hút khán giả, từ đó kiếm tiền qua quà tặng và quảng cáo.
Những lệnh cấm liên nền tảng
Sự phát triển của nhóm streamer "đại ca" có hàng triệu người hâm mộ kéo theo nhiều tranh luận về ảnh hưởng xã hội. Một số nội dung bị chỉ trích vì mang tính tục tĩu, khoe của, kích động xung đột, sử dụng ngôn ngữ bạo lực hoặc tạo ảnh hưởng tiêu cực với thanh thiếu niên.
Tháng 2/2018, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc thông báo xử lý một số streamer, trong đó có TianYou. Cơ quan này cho biết các tài khoản liên quan đăng tải nội dung bị đánh giá là không phù hợp, gồm các bài hát đề cập ma túy, nội dung khoe giàu, phản cảm, kích động người hâm mộ công kích người khác gây ảnh hưởng xấu đến môi trường mạng.
Sau đó, TianYou bị đưa vào danh sách cấm hoạt động livestream vĩnh viễn và không cho đăng ký tài khoản mới trên mọi nền tảng.
TianYou từng là streamer đình đám. Ảnh: 163
Tháng 4 cùng năm, nhà chức trách tiếp tục xử lý một nhóm tài khoản nổi tiếng khác trên Kuaishou và Huoshan Video, trong đó có Paipaiqi.
Các tài khoản này bị đưa vào danh sách cấm livestream liên nền tảng, đồng nghĩa họ không được chuyển sang nền tảng khác để tiếp tục phát trực tiếp. Cơ quan quản lý đồng thời yêu cầu các nền tảng tăng cường kiểm soát nội dung liên quan người chưa thành niên.
Năm 2023, streamer ErLu, có hơn 48 triệu người theo dõi trên Kuaishou, bị cảnh sát Thanh Đảo (tỉnh Sơn Đông) xử phạt vì dàn dựng kịch bản "bị bắt cóc, đánh đập" để livestream câu view. Tài khoản của ErLu sau đó bị nền tảng cấm vô thời hạn.
Từ xử lý streamer đến siết cả hệ sinh thái
Tại Trung Quốc, cụm từ "phong sát" thường được truyền thông sử dụng để mô tả việc một người nổi tiếng bị hạn chế xuất hiện trên Internet. Tuy nhiên, trong hệ thống quản lý chính thức, nhà chức trách sử dụng các khái niệm cụ thể hơn như khóa tài khoản, đưa vào danh sách đen, cấm livestream liên nền tảng.
Năm 2022, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc cùng các cơ quan quản lý liên quan ban hành "Quy tắc hành vi dành cho streamer". Văn bản này yêu cầu nền tảng xử lý những người vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm, bao gồm khóa tài khoản, đưa vào danh sách cảnh báo hoặc danh sách đen, đồng thời không để họ đổi tài khoản hoặc nền tảng để tiếp tục hoạt động.
Cách làm này cho thấy mục tiêu của nhà chức trách không chỉ là xóa một nội dung vi phạm mà còn kiểm soát khả năng một người bị xử lý có thể "tái xuất" bằng tài khoản mới.
Vài năm gần đây, Trung Quốc không chỉ nhắm vào từng streamer mà mở rộng quản lý sang cả nền tảng, công ty quản lý người nổi tiếng mạng và cơ chế đề xuất nội dung.
Trong chiến dịch thanh lọc nhằm chấn chỉnh lĩnh vực livestream và video ngắn năm 2022, nhà chức trách yêu cầu các nền tảng xử lý nội dung tục tĩu, giả tạo, gây sốc để câu tương tác, cũng như các hoạt động kiếm tiền trái quy định.
Theo Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc, sau chiến dịch, 16 nền tảng livestream và video ngắn đã xử lý hàng trăm nghìn phòng livestream và tài khoản vi phạm, xóa hơn 2,3 triệu video.
Năm 2025, nhà chức trách còn nêu quy định riêng rằng tài khoản mạng không được cố tình tiếp thị hình tượng tiêu cực như "người có tiền án" hay "xã hội đen"; tổ chức "hẹn đánh nhau" trên mạng hay ngoài đời...
Ranh giới giữa hình tượng và phạm pháp
Luật pháp Trung Quốc chưa có quy định về "giang hồ mạng". Một người có phong cách, lời nói hoặc hình ảnh giống "dân xã hội" trên mạng không vì thế mà trở thành tội phạm. Nếu chỉ vi phạm quy định nền tảng, họ có thể bị khóa tài khoản hoặc đưa vào danh sách hạn chế. Nếu vi phạm pháp luật, cơ quan chức năng xử lý theo hành vi cụ thể.
Ngày 1/5/2022, Trung Quốc đưa "Luật Phòng, chống tội phạm có tổ chức" vào thực thi. Luật này quy định các nhóm có tổ chức sử dụng bạo lực, đe dọa hoặc thủ đoạn khác để nhiều lần thực hiện hành vi phạm pháp, gây ảnh hưởng xấu đến xã hội có thể bị xử lý theo quy định về tội phạm có tổ chức. Đáng chú ý, Điều 23 quy định tội phạm được thực hiện thông qua mạng nếu đáp ứng điều kiện của tội phạm có tổ chức thì vẫn được xác định là tội phạm có tổ chức.
Luật cũng đưa ra khái niệm "bạo lực mềm", gồm những hành vi như quấy nhiễu, đeo bám, gây áp lực tâm lý, tụ tập tạo thanh thế hoặc gây rối nhằm đạt mục đích bất hợp pháp, nếu đủ mức độ nghiêm trọng thì có thể trở thành phương thức của tội phạm có tổ chức.
Điều này mở ra ranh giới pháp lý rõ ràng: hình tượng "đại ca" trên mạng có thể chỉ là một phong cách trình diễn; nhưng nếu đi kèm hành vi đe dọa, cưỡng ép, tổ chức nhóm để phạm pháp hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự xã hội, người đứng sau hình tượng đó có thể bị xử lý theo pháp luật.
Tuệ Anh (theo CAC, NRTA)
