Tháng 7/1993, ba người đàn ông đeo mặt nạ đen xông vào trụ sở công ty cho thuê xe, Atlas Caravans tại thành phố Hull, hạt Yorkshire trong ngày trả lương. Hai người mang súng, người còn lại cầm gậy bóng chày.
Chúng dự định cướp khoản tiền 250.000 bảng (tương đương 23 tỷ đồng ngày nay) dành để trả lương nhân viên, nhưng đến quá muộn để lấy được số tiền này. Cuối cùng, nhóm cướp vẫn lấy đi 38.000 bảng.
Những nhân viên có mặt bị buộc nằm xuống sàn, kèm lời đe dọa rằng bất cứ ai không tuân lệnh có thể bị bắn vào đầu. Một người bị thương ở đầu do kính vỡ văng ra sau khi một tên cướp bắn súng qua cửa sổ.
Sau vụ việc, cảnh sát tìm thấy một ôtô bị đánh cắp và bỏ lại gần hiện trường. Bên trong xe có một số dấu vân tay, nhưng không dấu nào trùng khớp với dữ liệu đã lưu.
Một mảnh tất đen, chỉ còn phần mũi và một đoạn ống chân, cũng được thu giữ. Điều tra viên cho rằng đây có thể là chiếc mặt nạ một tên cướp đã sử dụng. Hiện trường có thể nói là "sạch sẽ đến kinh ngạc" làm khó giới điều tra.
Không tìm được máu, nước bọt hay chân tóc thích hợp để phân tích ADN bằng công nghệ đương thời, cảnh sát vẫn không vứt bỏ mảnh tất. Họ dùng một con lăn phủ băng dính chuyên dụng trong pháp y để thu thập những mảnh da bong trên bề mặt vải.
Kết quả, 25 mảnh nhỏ được xác định dưới kính hiển vi là gàu.
Đó là manh mối gần như vô dụng ở thời điểm 33 năm trước. Công nghệ phân tích ADN năm 1993 chưa thể tạo ra hồ sơ di truyền đáng tin cậy từ lượng vật liệu sinh học ít ỏi như vậy.
Nhưng thay vì bỏ cuộc, các điều tra viên bảo quản băng dính chứa những mảnh gàu trên một tấm nhựa acetate sạch, chờ đợi cơ hội khác.
11 năm "chờ đợi"
Trong một số mảnh gàu vẫn còn tế bào có nhân chứa ADN, dù vật liệu di truyền có thể đã bị phân hủy một phần trong quá trình tế bào trưởng thành.
Nghiên cứu pháp y công bố năm 1998 cho thấy ADN từ gàu có thể được sử dụng để lập hồ sơ di truyền; thậm chí, trong điều kiện thích hợp, chỉ một mảnh gàu cũng có thể cung cấp đủ vật liệu để phân tích.
Kỹ thuật phân tích ADN lượng mẫu thấp (low copy number ADN) ra đời cùng năm, cho phép tạo hồ sơ di truyền từ lượng vật liệu sinh học chỉ khoảng 15-20 tế bào, như các vảy gàu trong vụ án này.
Điều mà những phương pháp trước đó có thể không xử lý được.
Đến năm 2003, cảnh sát Anh bắt đầu xem xét liệu công nghệ mới có thể giúp giải quyết những vụ án tồn đọng.
Những mảnh gàu được thu thập từ chiếc mặt nạ năm 1993 được gửi tới phòng thí nghiệm của nhà khoa học Jonathan Whitaker ở Birmingham vào tháng 7/2003.
Từ số mẫu vật nhỏ bé ấy, Whitaker trích xuất được hồ sơ ADN rồi đối chiếu với khoảng hai triệu hồ sơ trong cơ sở dữ liệu quốc gia của Anh.
Kết quả trùng khớp với Andrew Pearson, 29 tuổi, có nhiều tiền án, đã có hồ sơ ADN trong hệ thống từ trước đó.
Sau khi Pearson bị bắt, cảnh sát lấy mẫu tế bào niêm mạc bên trong má của anh ta để phân tích đối chứng. Hồ sơ thu được trùng khớp hoàn toàn với hồ sơ từ những mảnh gàu trên chiếc mặt nạ.
Tại phiên tòa tháng 11/2004, nhà khoa học Jonathan Whitaker trình bày kết quả đối chiếu cho thấy mẫu gàu hoặc thuộc về bị cáo Pearson, hoặc thuộc về một người khác có hồ sơ ADN trùng khớp với ông ta. Xác suất một người được chọn ngẫu nhiên tại Anh có hồ sơ ADN như vậy vào khoảng một trên một tỷ.
Đó là bằng chứng khoa học có sức nặng, nhưng Pearson vẫn đưa ra những lời giải thích khác. Anh ta nói mình có thể từng ngồi trong chiếc xe của nhóm cướp và để lại ADN trên ghế sau; có thể đã được đưa cho mảnh tất để lau đầu; hoặc đơn giản chỉ từng chạm vào nó mà không tham gia vụ cướp.
Bồi thẩm đoàn không chấp nhận những lời giải thích này. Sau 75 phút nghị án, họ kết luận Pearson phạm tội cướp. Ông ta bị tuyên 12 năm tù về tội cướp và thêm ba năm về tội tàng trữ súng, tổng cộng 15 năm tù.
Hai đồng phạm vẫn ngoài vòng pháp luật
Pearson, khi ấy làm nghề lợp mái, từng làm nhân viên thời vụ tại Atlas Caravans- công ty bị cướp.
Anh ta có 76 tiền án tính từ thập niên 1970, gồm các tội trộm cắp, cướp và hành hung. Dù vậy, trong nhiều năm, Pearson dường như không nghĩ mình sẽ bị bắt vì vụ cướp năm 1993. Thậm chí, anh ta sống trong một căn nhà lưu động tại khu dân cư cách trụ sở công ty bị cướp chỉ khoảng năm phút lái xe, suốt 11 năm trời rất "êm ả" và chắc mẩm mình đã thoát tội.
Sau khi Pearson bị kết án, vụ án vẫn chưa khép lại hoàn toàn. Cảnh sát tiếp tục truy tìm hai đồng phạm. Công nghệ phân tích dấu vân tay đã giúp họ xác định một dấu vân tay trên chiếc xe bị đánh cắp có thể thuộc về một tên cướp có vũ trang khét tiếng, từng hoạt động tại Liverpool.
Người này sau đó bị kết án trong một vụ nhập khẩu ma túy quy mô lớn và lĩnh án 11 năm tù, nhưng phủ nhận tham gia vụ cướp với Pearson.
Điều tra viên nghi ngờ người này là một trong những kẻ mang súng, song không có đủ bằng chứng để chứng minh. Danh tính tên cướp thứ ba cũng chưa được xác định.
Vụ án gây chú ý đến mức sau phiên tòa, một quảng cáo dầu gội trị gàu Head & Shoulders trên báo Anh đã sử dụng lại bài viết về vụ xét xử, kèm khẩu hiệu: "Đừng để bị bắt vì gàu".
Hải Thư (Theo Crime Magazine)
