Ngôi nhà sụp đổ trong đêm, đến sáng hôm sau chủ nhà đã chết dưới đống đổ nát. Người thợ xây làm ăn gian dối, bớt xén nhựa đường và để móng nhà nông... Theo luật Babylon, hắn sẽ không sống sót qua tuần thứ hai.
Điều này gợi nhớ đến những bộ phim truyền hình hiện đại về phiên tòa xét xử nhà thầu bất cẩn.
Nhưng quy định này đã diễn ra cách đây gần 4.000 năm, trong nền văn minh Babylon cổ đại. Người xưa đã nhận ra rất sớm một điều: Những người cung cấp hàng hóa và dịch vụ có nghĩa vụ đối với khách hàng, và nhà nước có cả quyền điều chỉnh những nghĩa vụ đó.
Bằng chứng hiện vẫn còn đó và được trưng bày tại Bảo tàng Louvre ở Paris, Pháp. Đó là một cột đá diorite đen bóng cao khoảng 2 m, có hình dạng gần giống một ngón tay giơ lên, được khắc dày đặc chữ hình từ cổ đến chân cột.
Trên cột khắc 282 điều luật quy định về thương mại, tài sản, hôn nhân, tiền lương và đạo đức nghề nghiệp, cùng với một bức phù điêu gần đỉnh thể hiện quyền uy: Vị vua đứng trước Shamash, thần mặt trời Babylon và vị thần bảo hộ công lý, nhận luật như thể từ chính tay trời.
Đây chính là tấm bia khắc Bộ luật Hammurabi, được các nhà khảo cổ học Pháp khai quật tại địa điểm khảo cổ Susa năm 1901, và nó là một trong những hiện vật quan trọng nhất từng được khai quật từ lòng đất.
Tư tưởng cấp tiến của một vị vua
Babylon tọa lạc trên vùng hạ lưu sông Euphrates, thuộc miền nam Iraq ngày nay, cách Baghdad khoảng 85 km. Vào thời Hammurabi trị vì, vào thế kỷ 18 trước Công nguyên, Babylon là đô thị rộng lớn, đông dân cư với những bức tường thành đồ sộ đến mức trở thành huyền thoại.
Những bức tường đó bao bọc một thế giới thương mại phức tạp đến khó tin, gồm các thương nhân buôn ngũ cốc, đồ dệt, chủ quán rượu, thợ xây, thợ mộc, người cho vay tiền.
Một bộ luật ra đời là xương sống giúp mọi thứ vận hành trơn tru.
Hammurabi là vị vua đầy tham vọng và khôn ngoan, sở hữu tài năng thống nhất đất nước mà những người tiền nhiệm không có.
Ngoài quân đội, việc cai trị lãnh thổ đa dạng đòi hỏi một khuôn khổ chung để nói với các thương nhân ở các tỉnh xa xôi và nông dân ở các thung lũng rằng các quy tắc áp dụng cho họ cũng giống như đối với công dân ở kinh đô.
Bộ luật đã phục vụ mục đích đó, nhưng nó còn mang ý nghĩa sâu xa hơn. Hình ảnh ở đỉnh bia đá, Hammurabi nhận luật từ thần Shamash, là thông điệp chính trị được tính toán kỹ lưỡng, được trình bày như mệnh lệnh của thần thánh, được khắc vào đá để không thể dễ dàng bị lãng quên hoặc bị sửa đổi một cách lặng lẽ bởi một quan chức địa phương tham nhũng.
Gần 4.000 năm trước đã có trách nhiệm nghề nghiệp
Một số điều luật dù hình phạt khá tàn khốc, nhưng tinh thần cấp tiến của nó thì vẫn hiện hữu tới ngày nay.
Ví dụ, Điều 282: Nếu ngôi nhà sụp đổ khiến chủ nhà thiệt mạng, nhà thầu xây dựng sẽ bị xử tử. Nếu vụ đổ nhà khiến con trai của chủ nhà thiệt mạng, con trai của nhà thầu cũng sẽ bị xử tử. Hình phạt tương ứng với mức độ thiệt hại.
Đây là nguyên tắc được các học giả gọi là lex talionis, luật "ăn miếng trả miếng", vốn là tiền thân nổi tiếng của logic "eye for an eye" của phương Tây hiện đại.
Đây cũng là nền văn minh đầu tiên thiết lập về nghĩa vụ của nhà cung cấp sản phẩm, là nền tảng của mọi vụ kiện được xét xử tại tòa án ngày nay.
Một điều khoản khác quy định về chủ quán rượu. Người bán nếu không báo cáo việc tội phạm tụ tập ở đây thì sẽ bị tử hình. Ai tính giá quá cao sẽ bị ném xuống nước.
Việc nâng giá là một hành vi phạm tội có thể bị trừng phạt. Bộ luật này điều chỉnh các giao dịch thương mại ở cấp độ bán lẻ, gần 4.000 năm trước khi khái niệm về cơ quan bảo vệ người tiêu dùng tồn tại.
Các thương nhân bị cấm tính lãi suất quá cao đối với các khoản vay. Bác sĩ phải tuân thủ biểu phí được quy định. Và nếu thực hiện ca phẫu thuật khiến bệnh nhân tử vong, anh ta có thể bị chặt tay.
Tiền lương của người lao động bị giới hạn. Tiền gửi và các thỏa thuận tài chính được điều chỉnh bởi các quy định về cơ bản giống như luật hợp đồng ngày nay.
Việc phát hiện tấm bia đá vào năm 1901 đã gây chấn động mạnh. Các học giả và công chúng không ngờ có một nền văn minh cổ đại mà pháp luật đã phát triển rực rỡ hàng thiên niên kỷ trước Hy Lạp và La Mã.
Chữ khắc trên bộ luật. Ảnh: MyWoWo
Tấm bia đá được dựng lên 4.000 năm trước để phục vụ công chúng. Văn bản trên đó được viết ra để đọc to cho người dân sống ở các khu chợ, ven sông và dưới bóng những bức tường thành đồ sộ.
Đó là cách nền văn minh Babylon tuyên bố rằng các quy tắc bằng văn bản được áp dụng rộng rãi, rằng các giao dịch trong đời sống thương mại hàng ngày mang trọng lượng về mặt đạo đức và pháp lý. Thương nhân có trách nhiệm với người dân mà họ phục vụ.
Hải Thư (Theo History Collection)
