Chuyên gia đánh giá đây là "báu vật"
Như Dân trí đã thông tin, hồi năm 2025, khi cải tạo ao nuôi cá, một nông dân ở khu phố Công Hà (phường Hà Mãn, thị xã Thuận Thành nay là phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh), tình cờ tìm thấy 2 con thuyền cổ.
Sau khi hiện vật phát lộ, các chuyên gia đã lấy mẫu vật, bằng phương pháp C14 đã xác định niên đại của thuyền cổ ở Bắc Ninh khoảng thế kỷ thứ 2, cách ngày nay gần 2.000 năm, tức giai đoạn Đông Sơn muộn.
Trong 1 năm qua, quá trình nghiên cứu vẫn được tiếp tục. Tại Hội thảo "Báo cáo Khảo cổ học toàn quốc - năm 2026" mới đây ở Hà Nội, các chuyên gia cũng đưa ra một số thông tin liên quan đến thuyền cổ này.
TS Phạm Văn Triệu (Viện Khảo cổ học) cẩn thận chụp ảnh từng chi tiết khi mới bắt đầu khai quật (Ảnh: Trần Thành Công),
Đánh giá về cấu trúc 2 thuyền cổ được tìm thấy ở Bắc Ninh, ông Đỗ Thái Bình (Chuyên gia ngành đóng tàu), cho rằng "báu vật" này cần được bảo tồn và trưng bày xứng tầm thế giới.
Theo ông Bình, đây là thuyền song thân tức gồm 2 thân được liên kết với nhau, có tác dụng như chiếc phao, tạo sức nổi cho toàn bộ cấu trúc phía trên.
Hiện vật thuộc họ thuyền "phản", có ở Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc, không liên quan đến họ thuyền ở phía Nam của Đông Nam Á.
Qua tìm hiểu, vị chuyên gia cũng nhận thấy, thanh phụ nằm ở giữa có tác dụng kết nối hai bên yếu nên đã bị mất, còn thanh chính ở đầu đóng vai trò chịu lực chính.
"Với kết cấu yếu, khả năng đây là phương tiện phục vụ việc di chuyển trên sông, không ra biển hoặc cửa biển - nơi có sóng lớn", ông Bình nói.
Vị chuyên gia cho rằng, phần cấu trúc phía trên rộng hơn 100m2 có thể là lầu - nơi sinh hoạt cho các bậc quyền quý, vua chúa hoặc tộc trưởng. Thuyền di chuyển bằng mái chèo, sào và điều chỉnh hướng bằng hai bánh lái ở đuôi.
Nêu quan điểm về vấn đề này, TS Nguyễn Việt (Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á), cho rằng qua nghiên cứu, ông nhận thấy cấu trúc thuyền được phát hiện ở Bắc Ninh đang bị nghiêng khoảng 10 độ. Một phía hướng về bờ, còn một đầu hướng ra sông nên tình trạng bảo tồn hai bên không giống nhau.
Các chuyên gia đánh giá đây là hiện vật rất có giá trị (Ảnh: Trần Thành Công)
"Tôi nghi ngờ đây là cấu trúc nổi được liên kết với khu vực ven bờ, cần mở rộng phạm vi khai quật để tìm hiểu mối liên hệ giữa bờ với cấu trúc này", vị chuyên gia khảo cổ học nói.
Theo ông Việt, một điểm đáng chú ý là cấu trúc này có phần đáy tương đối cân bằng, các bộ phận được bố trí theo chiều ngang và hai đầu có hình dáng gần giống nhau, chưa phân biệt rõ ràng đầu và đuôi. Bên cạnh đó, các nhà khảo cổ học cũng chưa tìm được bằng chứng về bộ phận tạo lực đẩy, dây kéo hay cột chèo...
"Tôi thiên về giả thuyết đây là một cấu trúc nổi, thay vì một con thuyền thông thường vốn có hình dạng đầu và đuôi được thiết kế khác nhau nhằm đáp ứng yêu cầu di chuyển trên mặt nước", vị chuyên gia bày tỏ.
Phân tích hạt, quả bên trong
Thời gian qua, nhóm nghiên cứu đã lấy mẫu đất trong các khoang thuyền, tiến hành sàng nhằm tìm hiểu giá trị kinh tế, văn hóa của bộ sưu tập thực vật hàng hóa hay lắng đọng tự nhiên.
Theo TS Nguyễn Thị Mai Hương (Viện Khảo cổ học), thuyền chìm trong môi trường đất ngập nước ven sông (yếm khí) - tạo yếu tố cốt lõi ngăn chặn phân hủy sinh học. Trầm tích sét bùn bao phủ, tạo vi môi trường bảo quản gần như cách ly hoàn toàn với không khí và nước ngầm giàu oxy.
Qua quá trình xử lý và phân loại sơ bộ, nhóm nhận thấy độ phong phú của bộ sưu tập. Trong 12 khoang có ghi nhận được hạt mơ, mận, sấu, đậu, quả gỗ kích thước lớn và trám.
Một hiện vật được tìm thấy trong khoang thuyền (Ảnh: Trần Thành Công).
Vật liệu thực vật được phân bố khá đồng đều từ khoang 1 đến khoang 6 ở hai thuyền, mật độ tăng dần từ mũi (khoang 1) đến vị trí lái thuyền (khoang 6). Trong đó, các khoang gần lái có mật độ mảnh hạt/quả cao nhất. Điều này có thể nhận định giữa và đuôi thuyền được dùng chứa hàng hóa lương thực dự trữ.
Ở thuyền 1, các chuyên gia tìm thấy cuống quả dẻ, hạt xoan, hạt sấu, vỏ hạt mơ/mận và 48 mẫu là hạt không xác định được.
Ở thuyền 2, các khoang 5 và 6 gần vị trí lái ghi nhận mức độ tích tụ dày đặc nhất. Khoang 6 có 1.842 mảnh hạt và quả và 255 mảnh gỗ không xác định.
Có những mẫu không xuất hiện ở thuyền 1 như hạt gấc, vỏ cây dứa dại, hạt sứ quân tử, quả hạt của nhóm sanh, si, sung/vả...
Trong số các mẫu tìm được, cây ăn quả bản địa chiếm số lượng lớn nhất. Cụ thể, hạt/quả sấu có tới 129 mẫu. Cây sấu phân bố nhiều ở Bắc Bộ, dùng nấu canh, làm mứt...
Mảnh vỏ hạt thuộc họ mơ/mận phần lớn là mảnh vỡ, có thể do chế biến thực phẩm hoặc quá trình trầm tích lắng đọng lại.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu xác định được 53 mẫu là hạt xoan, 31 mẫu hạt trám, 30 mẫu hạt táo, và 11 mẫu sơ ri.
Cấu trúc thuyền vẫn còn khá nguyên vẹn (Ảnh: Trần Thành Công).
Về các loại cây có hạt và quả gỗ, TS Nguyễn Thị Mai Hương cho biết, có 13 mẫu cuống quả dẻ - đây là cây rừng lớn, phân bó chủ yếu ở đồi núi trung du.
"Sự xuất hiện cuống quả dẻ trong thuyền đồng bằng gợi ý giao lưu thương mại giữa miền núi - đồng bằng sông Hồng", vị chuyên gia nói.
Trong khi đó, gai cây gạo có 28 mẫu. Đây là loài bản địa vùng nhiệt đới ẩm, có thể phản ánh vị trí neo đậu dưới tán cây gạo ven sông...
Tuy nhiên, không phải mọi hạt, quả được tìm thấy đều là hàng hóa. Dựa theo các tiêu chí phân loại, nhóm nhận định hàng hóa vận chuyển là trám, cuống quả dẻ, sứ quân tử, gấc được đưa từ vùng núi xuống. Còn gai cây gạo, dây leo, mảnh gỗ không xác định được là lắng đọng tự nhiên. Trong khi đó, hạt sấu, xoan, táo ta, sơ ri có thể là hàng hóa và lắng đọng tự nhiên.
"Sự xuất hiện của sản phẩm rừng nhiệt đới (dứa dại, gấc) và sản phẩm ôn đới vùng cao (dẻ, mơ/mận) là bằng chứng sinh động về mạng lưới trao đổi hàng hóa, giao lưu thương mại bằng đường sông phát triển mạnh mẽ", bà Hương đánh giá.
