Một ca sĩ đang ở đỉnh cao sự nghiệp. Một người mẫu có hàng triệu người theo dõi. Một cán bộ có chức vụ. Họ khác nhau về nghề nghiệp, môi trường sống và vị trí xã hội, nhưng cuối cùng cùng xuất hiện trong những vụ án liên quan ma túy.
Mới nhất, ngày 3/7, ca sĩ, nhạc sĩ Tăng Nhật Tuệ, tên thật Lê Duy Linh, 40 tuổi, cùng hàng chục người bị Công an phường Chánh Hưng phối hợp Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy Công an TP HCM bắt.
Hơn một tháng sau, ngày 17/8, ca sĩ Chi Dân, người mẫu An Tây và Nguyễn Đỗ Trúc Phương, được biết đến với tên "cô tiên từ thiện", cùng hơn 200 bị cáo ra tòa trong chuyên án VN10. Trước họ, diễn viên Hữu Tín, cựu Phó chủ tịch phường Phú Lãm (Hà Nội) Phạm Quang Thiện và nhiều người có nghề nghiệp, vị trí xã hội khác cũng từng vướng vòng lao lý vì ma túy.
Điểm chung đáng chú ý không nằm ở nghề nghiệp hay mức độ nổi tiếng. Họ đều có những thứ để mất và có khả năng nhận thức ma túy có thể gây tổn hại sức khỏe, sự nghiệp, danh dự, thậm chí kéo theo hậu quả pháp lý.
Vậy điều gì xảy ra trong khoảng cách giữa "biết nguy hiểm" và quyết định "vẫn thử"?
Tăng Nhật Tuệ tại cơ quan điều tra. Ảnh: Công an TP HCM
Vì sao vẫn tin 'mình kiểm soát được'?
Một điều tra viên Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04), Công an TP HCM, cho biết trong quá trình làm việc với những người sử dụng ma túy, có trường hợp khai lần đầu không xuất phát từ ý định dùng thường xuyên.
Có người được bạn bè rủ trong một cuộc vui, người vì tò mò, cũng có trường hợp cho rằng "thử một lần chắc không sao".
"Điểm đáng chú ý là nhận thức ban đầu của họ thường không phải 'ma túy không nguy hiểm', mà là 'nguy hiểm nhưng mình sẽ không đến mức đó'", điều tra viên nói.
Trường hợp diễn viên Hữu Tín là một ví dụ. Tại phiên tòa năm 2023, Tín khai biết ma túy gây tác hại lớn đến sức khỏe, song vì tò mò, lúc đó đã uống bia rượu nên không kìm chế được bản thân và sử dụng. Nam diễn viên sau đó bị phạt 7 năm 6 tháng tù về tội Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.
Dưới góc nhìn tâm lý tội phạm, Tiến sĩ, Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh, giảng viên Trường Đại học An ninh nhân dân, cho rằng nhận thức được tác hại của ma túy và khả năng đưa ra quyết định đúng là hai vấn đề không hoàn toàn giống nhau.
Một người có thể biết ma túy nguy hiểm, hiểu việc sử dụng có thể ảnh hưởng sức khỏe, gia đình, công việc và kéo theo trách nhiệm pháp lý. Nhưng trong một hoàn cảnh cụ thể, nhận thức ấy có thể bị lấn át bởi tò mò, cảm xúc, hoàn cảnh hoặc tác động từ nhóm bạn.
"Đặc biệt là tâm lý 'ảo tưởng kiểm soát'. Người sử dụng không nhất thiết nghĩ ma túy vô hại. Họ có thể biết rõ nguy cơ nhưng tin hậu quả nghiêm trọng sẽ không xảy đến với mình", ông Anh nói.
"Tôi chỉ thử một lần", "tôi không sử dụng thường xuyên", "tôi muốn dừng lúc nào cũng được" là những cách tự trấn an thường gặp.
Theo Thượng tá Quỳnh Anh, đây là quá trình dịch chuyển ranh giới. Từ "tôi không sử dụng ma túy", một người có thể tự hạ giới hạn xuống thành "chỉ thử một lần", sau đó là "chỉ dùng trong cuộc vui" hoặc "không sử dụng thường xuyên".
Ranh giới vì thế không nhất thiết bị phá bỏ bằng một quyết định lớn. Nó có thể được đẩy đi từng bước, bắt đầu từ một lựa chọn tưởng như nhỏ.
Ca sĩ Chi Dân tại cơ quan điều tra. Ảnh:Công an cung cấp
Trong cuộc vui, lời từ chối khó hơn
Nếu "mình kiểm soát được" là niềm tin bên trong, nhóm bạn và hoàn cảnh xung quanh có thể tác động vào thời điểm một người đưa ra quyết định.
Theo điều tra viên PC04, trong một số vụ việc, ma túy xuất hiện trong nhóm bạn, cuộc vui hoặc không gian riêng tư. Có người lần đầu sử dụng không phải người mua hay chuẩn bị ma túy, mà được rủ khi chất này đã có sẵn.
Lời rủ đôi khi rất đơn giản: "Thử một chút thôi", "có gì đâu", "một lần không sao".
Đồng quan điểm, Thượng tá Quỳnh Anh cho rằng áp lực nhóm không nhất thiết phải là sự ép buộc trực tiếp. Nhu cầu được chấp nhận, tâm lý không muốn khác biệt hay mong muốn hòa nhập với những người xung quanh cũng có thể tác động đến quyết định.
Trong một cuộc vui, người từng xác định sẽ không sử dụng có thể bắt đầu nghĩ rằng nếu từ chối, mình sẽ trở nên lạc lõng. Sự tò mò về trải nghiệm mới cũng khiến một số người thử điều trước đó họ từng tránh.
Đặc biệt, khi quyết định được đặt trong một không gian mà những người xung quanh đều xem nhẹ nguy cơ, cảm nhận của cá nhân về rủi ro cũng có thể thay đổi.
Một người vốn biết ma túy nguy hiểm vẫn có thể tự hợp lý hóa quyết định bằng những suy nghĩ như "chỉ thử", "không dùng thường xuyên" hay "vẫn biết điểm dừng".
"Ranh giới đạo đức và pháp lý không biến mất ngay lập tức mà có thể bị dịch chuyển từng bước", Thượng tá Quỳnh Anh phân tích.
Cái bẫy tâm lý sau lần đầu thử ma túy
"Muốn dừng lúc nào cũng được" là một trong những cách tự trấn an được chuyên gia tâm lý đề cập. Nhưng dưới góc độ y khoa, khả năng kiểm soát việc sử dụng chất không chỉ phụ thuộc vào ý chí.
Từ thực tế khám và điều trị người sử dụng ma túy, Tiến sĩ, bác sĩ Đặng Văn Chân, Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Quân y 175, cho rằng quan niệm trên tiềm ẩn nguy hiểm bởi ma túy tác động lên não, cảm xúc, hành vi và hệ thống tưởng thưởng.
Trải nghiệm đầu tiên có thể tạo cảm giác hưng phấn, giải tỏa căng thẳng hoặc giúp người sử dụng cảm thấy hòa nhập với nhóm. Khi trải nghiệm này được não bộ ghi nhận như một cảm giác dễ chịu, người sử dụng có thể muốn tìm lại nó.
Nguy cơ vì thế không chỉ nằm ở lần sử dụng đầu tiên, mà còn ở cách một người nhìn nhận những lần sau.
Thượng tá Quỳnh Anh cho rằng khi hành vi lặp lại, người sử dụng có thể tiếp tục tự trấn an rằng mình vẫn đi làm, chăm sóc gia đình, hoàn thành công việc nên chưa mất kiểm soát.
Tuy nhiên, theo bác sĩ Chân, việc một người vẫn duy trì được các hoạt động thường ngày không đồng nghĩa họ hoàn toàn kiểm soát được hành vi sử dụng chất. Tác động của ma túy lên hệ thống tưởng thưởng có thể khiến não bộ ghi nhận việc sử dụng như một trải nghiệm cần được lặp lại.
Khi đó, vấn đề không còn đơn giản là một người "có đủ ý chí hay không".
Phạm Quang Thiện, 48 tuổi, cựu Phó chủ tịch phường Phú Lãm, từng bị TAND Hà Nội phạt 7 năm tù về tội Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Ảnh: Danh Lam
Hiểu rõ hậu quả vẫn chưa phải 'lá chắn'
Các trường hợp Chi Dân, An Tây, Tăng Nhật Tuệ hay Hữu Tín không giống nhau về hành vi và trách nhiệm pháp lý. Việc một người sử dụng ma túy cũng không đồng nghĩa đương nhiên bị xử lý về cùng một tội danh.
Trách nhiệm pháp lý phụ thuộc hành vi cụ thể và các điều kiện luật định. Tàng trữ, vận chuyển, mua bán, tổ chức, chứa chấp hoặc lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy được xem xét theo những quy định tương ứng.
Nhưng theo điều tra viên PC04, rủi ro không chỉ nằm ở hành vi sử dụng ma túy. Ma túy còn là một trong những tác nhân làm phát sinh, thúc đẩy nhiều loại tội phạm và vấn đề phức tạp về an ninh, trật tự.
Khi ma túy tác động lên hệ thần kinh, người sử dụng có thể kích động, hoang tưởng, ảo giác, mất khả năng kiểm soát hành vi, từ đó dẫn đến gây rối, bạo lực hoặc xâm hại người khác. Khi đã lệ thuộc, nhu cầu có tiền để tiếp tục sử dụng có thể thúc đẩy hành vi trộm cắp, cướp giật, lừa đảo, thậm chí tham gia mua bán, vận chuyển ma túy.
Từ thực tế điều tra, vị này cho rằng các hành vi mua bán, vận chuyển, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy còn có thể hình thành đường dây, tụ điểm, kéo theo những hành vi phạm pháp khác.
Những nguy cơ đó cũng cho thấy khoảng cách giữa suy nghĩ "tôi chỉ thử", "tôi vẫn kiểm soát được" và hậu quả thực tế có thể lớn hơn người sử dụng hình dung.
Dưới góc độ điều trị, bác sĩ Đặng Văn Chân cho rằng khả năng kiểm soát việc sử dụng chất không chỉ phụ thuộc vào ý chí. Còn dưới góc nhìn tâm lý tội phạm, Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh cho rằng hiểu biết giúp con người nhận diện được ranh giới, nhưng không bảo đảm họ sẽ luôn đưa ra quyết định tương ứng với nhận thức ấy.
"Kiến thức giúp một người nhận biết ranh giới, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để ngăn họ bước qua", Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh nói.
Phạm Hải
- Ca sĩ Chi Dân, 'Cô tiên từ thiện' xin điều chỉnh thông tin trong đại án ma túy VN10
- Những điểm đặc biệt trong đại án ma túy bắt nguồn từ 4 valy của tiếp viên hàng không
- Người mẫu Andrea Aybar và ca sĩ Chi Dân bị bắt
